هفشجان” پایتخت صنعت جوش ایران

دکتر فرشید خدادادیان- اروندخبر//برخی مهارت ها، شغل ها و تخصص ها، با برخی مناطق شهری و روستایی پیوندی
تنگاتنگ دارند.بررسی تاریخی شکل گیری این موضوعات معمولاً به این نتیجه ختم
می شود که نخست؛ فرد یا افرادی از یک شهر یا روستا بنا به علاقه یا فراهم
بودن شرایط زمانی و مکانی، وارد یک حرفه یا صناعت شده و دیگر افراد فامیل،
فرزندان، هم محلی یا همشهری ها و به مرور نسل های متوالی از آن شهر
یا منطقه در همان حرفه یا صنعت مشغول بکار شده اند.
حضور
قابل توجه “هفشجانی” ها در صنعت جوشکاری خطوط لوله
و تاسیسات نفت و گاز، با همین رویکرد قابل بررسی است.موضوعی که باعث شده
امروزه هفشجان، “پایتخت صنعت جوش” در ایران نامیده شود.پدیده ای
که از منظر مردم شناسی در چارچوب میراث صنعتی و همچنین “تاریخ نفت”
در ایران، قابل توجه و تامل است.
صنعت نفت،
از بدو ورود بسیاری از صنایع پایین دستی، خدماتی و تامین و تجهیز را با خود
به ایران آورد.مهمترین صنعتِ ایران و خاورمیانه، چندسالی پیش تر از عمومی شدن
صنعت جوش و جوشکاری الکتریکی وارد ایران شده بود، اما پس از شکل گیری
تجاری صنعت جوشکاری، از نخستین مجموعه هایی بود که جوشکاری را جانشین
پَرْچ کاری و دیگر روش های اتصالات در ساخت تاسیسات و خطوط لوله
کرد.احداث خطوط لوله که در آغاز بصورت “کالر پیچ” Screw Coolar
در سایزهای مختلف در میادین نفتی ایران انجام می شد، با ورود
صنعت جوش ضمن تغییر روش و شکل اجرا، سرعت بیشتری یافت.کار سختی که
“چارلز ریچی” و گروه کارکنان انگلیسی و هندی و بختیاری و عرب، حدفاصل
سال های۱۹۱۰تا۱۹۱۱میلادی به فرجام رساندند، یکی از بزرگترین پروژه های
احداث خط لوله از “میدان نفتون” به ساحل “عبادان” (بعدها؛
آبادان) بود که تمامی مسیر حدود یکصد و سی‌ کیلومتری آن در کوهپایه
و دشت بصورت کالر پیچ کردن لوله ها به یکدیگر، پیموده شد تا نخستین خط لوله
نفت ایران و خاورمیانه احداث شود.به فاصله کمی از این کار طاقت فرسا و سخت در
کوه تپه های ایران، موتورهای دیزلِ جوشکاری Diesel
welding engine در صنعت نفت مورد استفاده قرار گرفت و
از میان کارگران ایرانی یک گروه بودند که زودتر از دیگران، کار را از انگلیسی ها
یاد گرفتند؛ “هفشجانی ها”
هفشجان، شهری در نزدیکی شهرکرد،
مرکز استان چهارمحال و بختیاری است و بر اساس مطالعات باستانشناسی، پیشینه اش
به دوره نو سنگی می‌ رسد.در وجهه تسمیه هفشجان، به نام پارسی “هوشنگان”
یعنی مکانِ هوشنگ اشاره شده است.”هوشنگ”، پادشاه اساطیری دوره پیشدادی
است که در شاهنامه کشف آتش و برگزاری “جشن سده” به وی منسوب شده
است و هفشجان یا “هفشه جان” نیز معرب شده همان واژه ی پارسی
هوشنگان است.
با
اکتشاف نفت از چاه شماره یک میدان نفتون در سرزمینِ قشلاقی بختیاری ها
در خرداد۱۲۸۷، خبر ورود فرنگی ها و نیاز ایشان به نیروی کار، زودتر از
جاهای دیگر کشور به چهارمحال بختیاری رسید.دلیل آن روشن بود.بختیاری ها،
قومی کهن و دیرپا و دامدارانی کوچ رو بودند که زمستان را در شمال خوزستان
و تابستان را در سرزمین شان؛ چهارمحال و بختیاری سپری می کردند
و نخستین کارکنان ایرانی صنعت نفت نیز بطور طبیعی از ایشان و در کنار اعرابِ
جنوب خوزستان انتخاب شده بودند.در چهارمحال و بختیاری، وقتی صحبتِ کار در
کمپانی نفت و گرفتن دستمزد به “لیره” و ریال به میان آمد، از میان
تمامی ساکنان این سرزمین، مردان و جوانانی خود را به خوزستان رساندند تا در کمپانی
کار کنند و آینده خود و خانواده را با صنعت نفت بسازند.این امر، البته محدود
به این منطقه نماند و به مرور از اصفهان و یزد و شیراز گرفته تا کرمانشاه و
کردستان نیز افراد خود را به میادین نفتی ایران در خوزستان رساندند تا کارگر
کمپانی شوند.
هفشجانی ها
نیز از نخستین سال های فعالیت کمپانی، در این صنعت حضور داشتند.آنها صنعتگران
محلی هنرمندی بودند که پیشینه ی باستانی و تاریخی سکونت گاه شان،
گواه قدمت فرهنگی و زیستی آنان بود.عرصه وسیع پیش از تاریخی هفشجان که در چندین هکتار
از شهر کنونی گسترش یافته‌، مملو از صد‌ها قطعه آثار و ابزارهای سنگی ابتدایی از
عصر نوسنگی به بعد و بقایای شاهراه‌ های باستانی است.سکونت گاهی که از
دوره پیش از تاریخ به دوران تاریخی باستان رسیده و از آن مقطع تا امروز همچنان
زیستگاه بشری است.این دیار بی تردید قدمتی در فن آوری ها و صنایع
بومی نیز دارد.از جمله هنر و خلاقیت ایشان در فلزکاری، آهنگری، صنعت سنگ و سنگ تراشی

و همچنین؛ نجاری.در آغاز، سنگ تراشی یکی از هنرهای این منطقه بود.کوه “بُزلَر”
در شمال هفشجان، مهمترین معدن سنگی است که از آن برای تراشیدن شیرهای سنگی
یا به گویش بختیاری ها؛ “بَردِ شیر” استفاده می شد.شیرهای سنگی
که در دوران صفویه، نمونه هایی از آن به اصفهان پایتخت صفویان نیز رسید
و زینت بخش معماری پل ها و ابنیه پایتخت شد.
بدین ترتیب؛
بخشی از هفشجانی ها و دهکردی هایی که برای کار در کمپانی نفت به
جنوب مهاجرت کردند، در ساخت ابنیه و تراشیدن سنگ و معماری بکارگرفته شدند، اما
تنوع کار بسیار بیشتر بود و بطور طبیعی آنها محدود به آنچه بدان مشهور بودند،
نماندند و بسیاری از آنها پس از سپری کردن دوره های کوتاه و به تعبیر امروز؛”ضمن خدمت”
آموزشی در کمپانی نفت، ابزار صنعتی به دست گرفتند و نقاش،پَرْچ کار،
ابزار کار و بعد از ورود صنعت جوش، “جوشکار” شدند.
چنانچه
پیشتر آمد؛ جوشکاری با قوس الکتریکی در دهه دوم فعالیت صنعت نفت در ایران جایگزین
“پَرْچ” در تاسیسات و “کالر پیچ”Screw Coolar
در احداث خطوط لوله جانشین شد.پرچ کاری، قبل از ورود صنعت نفت
نیز در مناطق مختلف ایران و بطور مشخص در آهنگری ها به شکل بومی و سنتی انجام
می شد.به همین دلیل وقتی در صنعت نفت نیز مهندسان انگلیسی از: Riveting گفتند
و نشان دادند، برای کارکنان ایرانی کمپانی این کار آشنا بود.
سوابق پرسنلی
کارکنان نخستین کمپانی نفت تایید کننده این نکته است که تعدادی از
هفشجانی ها قبل از ورود صنعت جوش به حوزه عملیات کمپانی ابزارکار، پرچ کار
و آهنگر بوده اند.در همین اسناد پرسنلی به کارکنان هفشجانی دیگری می رسیم
که شغل شان مشخصاً “جوشکار” قید شده است.سال۱۹۰۸
که نفت در ایران کشف گردید، صنعت جوشکاری در بریتانیا و نقاط دیگر جهان،
مراحل آغازین خود را سپری می کرد و یک دهه طول کشید تا در صنعت نفت
ایران مورد استفاده قرار گیرد.
یکی از قدیمی ترین
مستنداتی که از جوشکاری در صنعت نفت وجود دارد، در فیلم مستند کمپانی نفت
محصول سال ۱۹۲۵ یعنی دهه دوم فعالیت کمپانی است که در آن کارگران ایرانی در
ورک شاپ مسجدسلیمان مشغول آهنگری، بازسازی مته های حفاری، خم کاری
صفحات فلزی و جوشکاری هستند.نکته جالب در این فیلم مستند ارزشمند، لباس جوشکاران
است که نشان می دهد کارکنان ایرانی از نخستین روزها “انبر جوشکاری”
را بدست گرفته اند.موضوعی که مطابقت آن با پرونده های پرسنلی نسل نخست
کارکنان صنعت نفت بیانگر حضور هفشجانی ها در این بخش از فعالیت صنعت نفت است.جوشکاری
را انگلیسی ها؛ Welding می گفتند و به مرور ایرانیان “ولدنگ کار” در
بین همکاران خود شاخص شدند.از جمله هفشجانی های ولدنگ کار در نسل های
متوالی این حرفه را در صنعت نفت ادامه دادند.
در پرونده های باقی مانده
از پرسنل صنعت نفت به اسنادی می رسیم که تایید کننده قدمت حضور
هفشجانی های “ولدنگ کار” و “فیتر” (لوله کش)
در صنعت نفت است.(سند های شماره ۱ و ۲)برخی دیگر از این اسناد،
نشان دهنده این است که تنی از کارکنان هفشجانی کمپانی نفت برخی نیز توسط
کمپانی به هند اعزام شده اند.وقتی در پیشاور با حقوق ۳۵ روپیه استخدام و از
آنجا به حیدرآباد منتقل شده است.(سند شماره ۳)بدین ترتیب؛ هفشجانی ها
در نفت جوشکاری را آغاز و در طول تاریخ بلند نفت تا امروز، نسل به نسل و دست به
دست میراث دار این صنعت در ایران و با شهرتی جهانی هستند.
وقتی در دوره کنسرسیوم،
کمپانی ایتالیایی انیENI برای عملیات نفتی به ایران و چهارمحال بختیاری آمد، از
جوشکاران هفشجانی در عملیات خود استفاده نمود.مستنداتی که توسط دوربین فیلم ساز
شهیر ایتالیایی؛ “برناردو برتولوچی” در مستند LA VIA DEL PETROLIO (در
زبان ایتالیایی؛ جاده نفت)ثبت شده، تایید کننده دیگری از حضور
هفشجانی ها در عملیات نفتی است.
هفشجانی ها، حتی در
برخی موارد با اهدای جان خود به دوام و بقای صنعت کمک کرده اند.حادثه تلخ خط لوله
سرخس در شهریور۱۳۸۹ و همچنین شهادت تعدادی از ایشان به دست جنایتکاران تکفیری در
ایالت دیاله عراق در سال۱۳۹۲ شاهد این نقش تاثیرگذار است.
جوشکاری، با صنعت نفت
به ایران وارد شد و هفشجانی ها میراث داران این صنعت در ایران و
خاورمیانه، با شهرتی جهانی هستند.یاد و نام تمامی سخت کوشان این حوزه و جان باختگان
و شهدای صنعت جوش که مستندات ارزشمند انسانی این میراث صنعتی هستند،
گرامی باد.