آرشیوها: منابع اصلی روایتگری و هویت یابی

صولت احمدی ـاروندخبر//امروز 19 خرداد مصادف با 9 ژوئن است که به عنوان روز جهانی آرشیو (International Archives Day ) شناخته می شود. این روز فرصتی است برای گرامیداشت نقش حیاتی آرشیوها (بایگانی ها) و آرشیویست ها (بایگان ها) در حافظه تاریخی بشر، تعیین شفافیت و پاسخگویی دولت ها، دسترسی آزاد به اطلاعات برای عموم مردم.
انتخاب این تاریخ به دلیل همزمانی آن با تاریخ تأسیس شورای بین‌الملی آرشیو (International Council on Archives – ICA) در سال 1948 تحت نظارت یونسکو است. شورای بین‌المللی آرشیو در سال 2007 در نشست عمومی سالیانه خود این روز را به عنوان روز جهانی آرشیوها اعلام کرد. ICA سازمانی جهانی است که با هدف ارتقاء مدیریت مؤثر اسناد و حفظ و استفاده از ميراث آرشیوهای جهان فعالیت می‌کند.

از زمانی که بشر توانست مدارک مربوط به زندگانی و فعالیت های اقتصادی و نیز جزئیاتی از زندگی شخصی خود را بر روی اجسام بادوام ثبت کند و در مکانی گردآوری کند، بایگانی به وجود آمد. الواح گِلی به دست آمده از تمدن‌های بین‌النهرین، شناخته ترین مورد در این زمینه هستند.

آرشیوها گنجینه‌ای بی‌نظیر از اطلاعات هستند که شامل اسناد مکتوب، عکس ها، فایل‌های دیجیتال، فیلم‌ها و سایر مدارک تاریخی می‌شوند که می‌توانند کارکردهای آشکاری از جمله: حفظ حافظه تاریخی و فرهنگی / پاسخگویی و شفافیت / منبعی برای پژوهش و آموزش / حمایت از حقوق و منابع فردی/مدیریت اطلاعات و دانش را داشته باشند.

صاحب‌نظران اصول متعددی را برای بایگانی (آرشیوسازی ) مطرح کرده‌اند که مهترین شان عبارتند از:
1) اصل منشأ یا خاستگاه (provenance) : اسناد به شکل اولیه شان حفظ شوند تا ترتیب آنها به هم نخورد.
2) اصل نظم اولیه (Orginal order) : پدید آورنده براساس منظور خاصی اسناد را کنار هم چیده و فرض بر آن است که آن ترتیب، دارای منطق است و نباید آن را از بین برد. با تأمل در این اصول، به این نکته می‌توان دست یافت که مهمترین نقشی که به عنوان کارکرد پنهان برای آرشیوها می‌توان متصور بود این است که این اسناد (آرشیوها) روایت‌گر رویدادها، تحولات و خاطرات ملت‌ها و افراد هستند که به مواردی همچون هویت سازی، جعل هویت، بازتعریف هویت و… از جنبه های مختلف تاریخی، دینی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی منجر می‌شود. شاید از این منظر بهتر می‌توان این جمله «فاتحان تاریخ را تعریف می‌کنند» را درک کرد. فاتحانی که معمولا پس از هر پیروزی اسنادی که روایت‌گر تاریخ و فرهنگ قوم یا ملت مغلوب بودند را نابود می‌کردند و برای روایتگری برتری خود نزد آیندگان، نسبت به آفرینش و جمع آوری اسناد لازم اقدام می‌کردند.

مصادیق متعددی در زمینه آرشيو سازی و بازیابی هویت را حتی در دوران معاصر می‌توان برشمرد.

البته با پیشرفت فن‌آوری و استفاده از دنیای رایانه و اینترنت و فضای مجازی و… شیوه های مختلف آرشیوسازی و حتی بهره‌برداری از آرشیوسازی مدرن به وجود آمده است که سعی در ایجاد روایت های جدید و حتی تغییرات فرهنگی گسترده تر در جهت منافع صاحبان تکنولوژی‌های مربوطه دارد.
اینکه با جستجو در موتورهای جستجوگر، آرشیوی از علایق شما جمع‌آوري و ذخیره می‌شود تا شما و سلایق و نیازمندیهای شما بررسی و شناخته شود و براساس آن و الگوریتم رفتاری شما، مطالب، کالاها، محتواها و… خاص به شما ارائه شود را شاید بتوان یکی از ساده ترین آرشیو سازی های نوین و شیوه بهره‌برداری از آن برشمرد.

استفاده از اینگونه آرشیو سازی ها با هدف بهره برداری در مارکتینگ (بازاریابی)، فرهنگ سازی، بازتعریف هویت ها، دنیای مُد و… از خصلت های دنیای مدرن است که ساده اندیشی و غفلت از آن و ماندن در تعاریف سنتی مفاهیمی مانند آرشیوسازی باعث از دست دادن بسیاری از جنبه های زندگی جامعه (اقتصاد، سیاست، فرهنگ و.. ) و استحاله در روایتگری صاحبان تکنولوژی‌های مذکور خواهد شد.

از این روست که تأمل و اقدام گسترده در زمینه آرشیوسازی، روایتگری، بازیابی هویت ها را می‌توان از نیازهای اصلی جامعه ما حتی در این دوران جنگ و تحریم برشمرد.