نخل های اهواز؛ از دکوراسیون شهری تا موتور محرکه اقتصاد ِاجتماعی

اروند خبر ـ صولت احمدی//«نخل» برای خوزستان بیش از آنکه یک درخت باشد، ریشه‌ای در فرهنگ و قسمتی از هویت تاریخی مردمان این دیار است که به تنهایی بار تامین معاش و اقتصاد خانوارهای زیادی را در گذر اعصار به دوش کشیده است. اما جنبه های مختلف این ظرفیت عظیم تا کنون نادیده گرفته شده و مغفول مانده است. متاسفانه در سال‌های اخیر، نخل های اهواز در فضای سبز شهری، به جای آنکه نقشی فعال در اقتصاد و اکوسیستم اجتماعی ایفا کنند، عمدتاً به عنصری تزئینی در دکوراسیون شهری، بلوارها و میادین بدل شده اند که ثمره‌ شان یا بلااستفاده می‌ماند و یا در چرخه‌ای غیرهدفمند هدر می‌رود.
طرح «نخلداری اجتماعی» این ظرفیت مغفول را به موتور محرکه اقتصاد ِاجتماعی در کلانشهر اهواز تبدیل میکند. این طرح که همزمان با «روز ملی خرما» و از سوی شورای سردبیری پایگاه خبری سمرنامه به کمیسیون خدمات شهری و فضای سبز شورای اسلامی کلانشهر اهواز ارائه شده است، در صورت اجرای کامل می تواند به عنوان ابزاری جهت توانمندسازی گروه‌های آسیب‌پذیر، این ظرفیت مغفول را نیز به موتور محرکه اقتصاد ِ اجتماعی تبدیل کند.
امروزه در بسیاری از شهرهای توسعه‌یافته جهان، کشاورزیِ شهری دیگر یک فعالیت حاشیه‌ای نیست و فضای سبز شهری هم صرفا عرصه ای برای تزیین و زیبا سازی دیده نمی شود. از مزارع ارگانیک هاوانا که امنیت غذایی شهر را تأمین می‌کنند، تا مدل‌های موفق بهره‌وری از «درختان شهری» در نیویورک یا «مزارع اجتماعی» دیترویت و مزارع عمودی در سنگاپور، همگی نشان می‌دهند که چگونه فضای عمومی می‌تواند به «تولیدکننده» ثروت و رفاه تبدیل شود.
کلانشهر اهواز با دارا بودن 15,249,663 متر مربع فضای سبز شهری عمومی (در اختیار شهرداری) و 12,000,000 متر مربع طرح کمربند سبز در اطراف شهر و همچنین مساحت زیاد ولی محاسبه نشده ای از فضای سبز خصوصی در حیاط خانه ها، ادارات، دانشگاه ها، محلات خاص و محصور مانند نیوساید و شهرک نفت، و وجود هزاران اصله نخل در این فضا، پتانسیلی کم‌نظیر برای الگوبرداری از این مدل‌های موفق و تبدیل شدن به یک «شهر-نخلستان» پیشرو در کشور را داراست.
طرح نخلداری اجتماعی، طرحی چند مرحله ای و همچنین چندبُعدی در زمینه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی است. نخستین گام در این مسیر، «شناسنامه‌دار کردن» تمامی نخل‌های موجود در فضای شهری است. ایجاد یک بانک اطلاعاتی هوشمند که هر نخل را با کد شناسایی (QR Code) مشخص می‌کند، به مدیریت فضای سبز شهرداری اهواز اجازه می‌دهد تا سلامت، میزان نیاز به آبیاری و پیش‌بینی باردهی هر اصله را رصد کند. این داده‌ها زیربنای تصمیم‌گیری برای تبدیل فضای سبز به یک واحد تولیدی هدفمند است.
در مرحله بعد،شهرداری باید کلیه فضاهای سبز عمومی و خصوصی مستعد کاشت نخیلات را شناسایی و دسته بندی کند و ظرفیت و چگونگی کاشت آنها را بررسی و محاسبه نماید. همچنین شهرداری باید سیاست «کاشت مشارکتی» را در اولویت قرار دهد. با اجرای طرح «هر حیاط، یک نخل»، سازمان پارک ها و فضای سبز می‌تواند نهال‌های اصلاح‌شده و پربازده را به صورت رایگان در اختیار شهروندان و مالکان فضای سبز شهری ِ خصوصی قرار دهد تا نخل‌ها تنها در فضای عمومی محصور نمانند و حیاط منازل،مدارس، ادارات، دانشگاه ها و . . نیز به باغچه‌های کوچک اقتصادی تبدیل شوند. این اقدام نه تنها به افزایش سرانه فضای سبز کمک می‌کند، بلکه با توجه به ریشه های فرهنگی جامعه حس تعلق و مسئولیت‌پذیری را در شهروندان تقویت خواهد کرد.

یکی از نوآورانه‌ترین بخش‌های این طرح، ورود به حوزه «اشتغال‌زایی سبز» است. بسیاری از اقشار آسیب‌پذیر شهر، از جمله بی‌خانمان‌ها و کارتن‌خواب‌ها، نه تنها فاقد مهارت‌های تخصصی برای ورود به بازار کار هستند بلکه به شیوه ای نامناسب در گوشه و کنار شهر رها شده اند. شهرداری اهواز می‌تواند پس از شناسایی و سامان دهی آنها، با ایجاد «باشگاه کارآفرینی سبز»، این افراد را با عنوان «باغبان شهری» تحت آموزش‌های فنی برای نگهداری، هرس، گرده‌افشانی و برداشت محصول قرار دهد. در این مسیر قطعا می توان از مشارکت نهادهای حمایتی، سمن ها و جهاد کشاورزی بهره برد. بدین ترتیب، این افراد نه تنها صاحب شغل و درآمد می‌شوند، بلکه به عنوان «باغبان های شهری» به حفظ دارایی‌های سبز شهر می‌پردازند.
با توجه به اینکه درآمد حاصل از فروش خرمای برداشت شده از فضای سبز عمومی شهر، پس از یک دوره زمانی چندساله به صدها میلیارد تومان خواهد رسید، چرخه مالی این طرح نیز با شفافیت کامل تعریف می‌شود. بنابراین میتوان قسمتی از درآمد ناشی از این فعالیت اقتصادی را مستقیماً به همین افرادِ آموزش‌دیده اختصاص داد. این مدل نه تنها باری از دوش بودجه شهرداری برای نگهداری فضای سبز برمی‌دارد، بلکه با ایجاد یک انگیزه مالی مستقیم برای افراد، بهره‌وری نگهداری از درختان را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد.
برای ایجاد پویایی در این چرخه، برگزاری سالانه «جشنواره ملی خرمای اهواز» پیشنهاد می‌شود. در این رویداد، نه تنها محصول نخل‌های عمومی به فروش می‌رسد، بلکه شهروندانی که در حیاط منازل خود نخل‌های باکیفیت پرورش داده‌اند نیز می‌توانند با یکدیگر به رقابت بپردازند. با ایجاد رقابت بین باغبانان شهری، محلات و یا حتی مناطق مختلف شهری در خصوص کیفیت و کمیت خرمای تولید شده، این جشنواره می‌تواند به یک برند گردشگری برای اهواز تبدیل شده و بازار فروش محصولات خرمایی را برای تولیدکنندگان خُرد فراهم آورد. تغییر نگرش از «هزینه کرد برای فضای سبز» به «سرمایه‌گذاری برای درآمدزایی»، کلید موفقیت این طرح است.
سازمان پارک‌ها و فضای سبز و شهرداری اهواز با اجرای این الگوی اجتماعی- اقتصادی، می‌تواند ثابت کند که فضای سبز شهری نه یک هزینه مازاد، بلکه یک دارایی ارزشمند است که می‌تواند هزینه‌های جاری را کاهش و درآمدهای پایدار ایجاد کند. این طرح در صورت اجرا، یک «بازی بُرد-بُرد» است. شهر سبزتر و زیباتر می‌شود، گروه‌های آسیب‌پذیر به جامعه بازمی‌گردند، فرهنگ نگهداری از فضای سبز در بین شهروندان نهادینه می‌شود و در نهایت، بِرَند جهانی «خرمای اهواز» به عنوان یک محصول باکیفیت شهری احیا می‌گردد.
روز خرما باید نقطه عطفی برای شروع این تحول بزرگ در اهواز باشد. اکنون چشم امید شهروندان و فعالان اجتماعی به کمیسیون خدمات شهری و فضای سبز شورای اسلامی کلانشهر اهواز، شهرداری و سازمان پارک ها و فضای سبز اهواز دوخته شده است تا با شجاعت در تصمیم‌گیری و استفاده از ظرفیت‌های اجتماعی، نخل‌های اهواز را از جایگاه فعلی به جایگاه واقعی‌شان در اقتصاد شهری ارتقاء دهند. این آغازی برای «شیرین کردن شهر» با دستان توانمند خودِ شهروندان خواهد بود.